اینستاگرام یکی از پرطرفدارترین شبکههای اجتماعی در ایران است؛ اما متأسفانه به همان اندازه که فضایی برای ارتباط و کسبوکار فراهم کرده، زمینهای برای توهین، افترا و تخریب شخصیت نیز شده است. روزانه دهها نفر قربانی پستها، استوریها یا کامنتهای توهینآمیز میشوند که نهتنها به روحیه آنها آسیب میزند، بلکه در برخی موارد باعث از دست رفتن شغل، مشتری یا حتی روابط خانوادگی میشود.
۱. تفاوت توهین و افترا در قانون ایران
بسیاری از افراد این دو مفهوم را با هم اشتباه میگیرند. اما از نظر قانونی، تفاوت مهمی بین آنها وجود دارد که مستقیماً بر نوع شکایت و مجازات تأثیر میگذارد.
الف) توهین (Insult)
تعریف: استفاده از الفاظ رکیک، تحقیرآمیز یا زشت علیه شخص که موجب آزردگی خاطر یا کاهش شأن اجتماعی او شود.
مثالهای عملی:
- «تو یک آدم بیشعور و احمقی هستی»
- «تو یک کلاهبردار و دزدی»
- فحاشی یا استفاده از کلمات ناپسند
- انتشار میم یا عکس تحقیرآمیز درباره فرد
ب) افترا (Defamation / Libel)
تعریف: نسبت دادن امری خلاف واقع به شخص که به شأن و اعتبار او لطمه بزند.
مثالهای عملی:
- «فلان نفر از شرکت سابقش پول برده و فرار کرده» (در حالی که دروغ باشد)
- «این پزشک بدون مجوز کار میکند» (در حالی که غیرواقعی باشد)
- «این برند محصولات تقلبی و خطرناک میفروشد» (در حالی که بیاساس باشد)
| ویژگی | توهین | افترا |
|---|---|---|
| ماهیت | استفاده از الفاظ رکیک یا تحقیرآمیز | نسبت دادن دروغ به شخص |
| نیاز به اثبات | کافی است الفاظ موهن باشد | باید خلاف واقع بودن ثابت شود |
| مجازات معمول | جزای نقدی یا حبس ۹۱ روز تا ۱ سال | حبس ۱ تا ۲ سال یا جزای نقدی |
| مثال | «تو یک احمق هستی» | «این شخص پول مردم را برده» |
۲. قوانین مربوط به افترا و توهین در فضای مجازی
برای پیگیری قانونی، باید بدانیم دقیقاً کدام مواد قانونی از شما حمایت میکنند:
الف) قانون جرایم رایانهای (مصوب ۱۳۸۸)
ماده ۱۶: «هرکس بهوسیله رایانه یا شبکههای ارتباطی اقدام به نشر مطالب موهن یا افتراآمیز علیه اشخاص نماید، علاوه بر جبران خسارت وارده، به ۹۱ روز تا دو سال حبس یا جزای نقدی محکوم خواهد شد.»
ب) قانون مطبوعات (ماده ۶۹۷)
اگر محتوا در پیج عمومی یا صفحهای با فالوور بالا منتشر شده باشد، میتواند زیر عنوان «نشر عمومی» قرار بگیرد و مجازات شدیدتری داشته باشد.
ج) قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)
- ماده ۶۰۸: توهین به اشخاص
- ماده ۶۹۷-۶۹۹: افترا و مجازات آن
۳. مراحل عملی حذف محتوای توهینآمیز از اینستاگرام
قبل از شکایت قانونی، میتوانید خودتان سعی کنید محتوا را حذف کنید. این دو مسیر وجود دارد:
مسیر اول: گزارش مستقیم به اینستاگرام
- روی پست، استوری یا کامنت مشکلدار ضربه بزنید
- گزینه Report (گزارش) را انتخاب کنید
- دلیل گزارش را انتخاب کنید:
- Hate Speech or Symbols (برای محتوای نفرتپراکنی)
- Bullying or Harassment (برای آزار و اذیت)
- False Information (برای افترا)
- اگر پیج مکرراً محتوای توهینآمیز منتشر میکند، میتوانید خود پیج را نیز Report Account کنید
مسیر دوم: درخواست حذف از طریق پلیس فتا
اگر گزارش به اینستاگرام جواب نداد، میتوانید از پلیس فتا بخواهید دستور حذف قضایی صادر کند:
- شکایت خود را در پلیس فتا ثبت کنید
- در متن شکایت، صریحاً بنویسید: «تقاضای حذف فوری محتوای توهینآمیز از اینستاگرام»
- پلیس فتا با هماهنگی سازمان تنظیم مقررات، دستور مسدودسازی یا حذف محتوا را صادر میکند
۴. مراحل شکایت از افترا و توهین در اینستاگرام
حالا میرسیم به بخش اصلی: چطور از مجرم شکایت کنیم؟
مرحله ۱: جمعآوری مدارک
مهمترین قدم: بدون مدرک، شکایت شما جایی نمیرود. این مدارک را حتماً تهیه کنید:
- اسکرینشات کامل: تصویر باید شامل:
- نام کاربری (username) ناشر
- تاریخ انتشار
- متن کامل پست یا کامنت
- تعداد لایک و کامنت (نشاندهنده گستردگی انتشار)
- ویدیو از صفحه: بهتر است یک ویدیوی کوتاه (Screen Recording) از صفحه بگیرید که نشان دهد محتوا واقعاً در آن پیج منتشر شده است
- لینک مستقیم پست: URL دقیق پست را کپی و یادداشت کنید
- اسکرینشات پروفایل: عکس و بیوگرافی پیج متهم
مرحله ۲: ثبت شکایت در پلیس فتا
- ورود به سایت cyberpolice.ir
- بخش «ثبت گزارش مردمی»
- انتخاب نوع جرم: «افترا / توهین در فضای مجازی»
- آپلود اسکرینشاتها و توضیح کامل ماجرا
مرحله ۳: مراجعه حضوری به پلیس فتا
اگر پرونده شما اهمیت بالایی دارد (مثلاً ضرر مالی، آسیب به کسبوکار یا حجم گسترده انتشار)، حتماً حضوری مراجعه کنید تا پرونده سریعتر پیش برود.
مرحله ۴: احضار متهم و تحقیقات
پلیس فتا با استعلام از اینستاگرام (از طریق اینترپل یا دفتر نمایندگی) سعی میکند هویت واقعی صاحب پیج را شناسایی کند. اگر پیج ایرانی باشد و با شماره ایرانی ساخته شده، شناسایی معمولاً موفق است.
ریاست محترم دادسرای جرایم رایانهای / عمومی و انقلاب [نام شهر]
با سلام و احترام؛
احتراماً به استحضار میرساند اینجانب [نام و نام خانوادگی] فرزند [نام پدر]، به شماره ملی [کد ملی]، ساکن [آدرس کامل]، بدینوسیله از آقای/خانم [نام متهم در صورت شناسایی] صاحب صفحه اینستاگرام با نام کاربری [@username] به اتهام [توهین / افترا] در فضای مجازی شکایت مینمایم.
شرح ماجرا:
در تاریخ [تاریخ دقیق]، مشتکیعنه در صفحه اینستاگرام خود، پستی با مضمون [شرح مختصر محتوا] منتشر نمود که متضمن عبارات [توهینآمیز / افتراآمیز] علیه اینجانب بوده است. این محتوا با هدف تخریب شخصیت و آبروی بنده منتشر شده و موجب [ضرر مالی / افت شهرت / آسیب روحی] گردیده است.
متن دقیق عبارات مشتکیعنه: «[کپی دقیق متن توهین یا افترا]»
مستنداً به ماده ۱۶ قانون جرایم رایانهای مصوب ۱۳۸۸ و مواد مربوط به توهین و افترا در قانون مجازات اسلامی، تقاضای موارد ذیل را دارم:
۱. شناسایی و احضار مشتکیعنه از طریق استعلام از اپراتورها و پلتفرم اینستاگرام
۲. صدور دستور حذف فوری محتوای توهینآمیز/افتراآمیز
۳. تعقیب کیفری متهم و صدور حکم محکومیت
۴. الزام مشتکیعنه به انتشار عذرخواهی عمومی در همان صفحه
۵. جبران خسارات مادی و معنوی وارده
مدارک پیوست:
۱. اسکرینشات کامل از پست/استوری/کامنت مزاحم
۲. لینک مستقیم محتوای مذکور: [URL]
۳. اسکرینشات پروفایل صفحه
با تشکر
امضاء – تاریخ
۵. مجازات افترا و توهین در فضای مجازی
آشنایی با مجازاتها، هم برای شاکی (که بداند ارزش پیگیری دارد) و هم برای متهم (که بداند با چه چیزی روبهرو است) اهمیت دارد.
الف) مجازات اصلی
- حبس: از ۹۱ روز تا ۲ سال (بسته به شدت و گستردگی)
- جزای نقدی: معمولاً بین ۵ تا ۳۰ میلیون تومان
- حذف محتوا: دستور قضایی برای حذف پست
- عذرخواهی عمومی: متهم باید در همان صفحه، عذرخواهی کند
ب) عوامل تشدید مجازات
- انتشار در پیج با فالوور بالا (نشر عمومی)
- تکرار توهین یا افترا علیه یک شخص
- ضرر مالی قابل اثبات (مثلاً از دست رفتن مشتری)
- استفاده از عکس یا ویدیوی خصوصی بههمراه توهین
ج) عوامل تخفیف
- حذف داوطلبانه محتوا توسط متهم
- عذرخواهی عمومی قبل از صدور حکم
- عدم سابقه کیفری
۶. چگونه از توهین و افترا جلوگیری کنیم؟
پیشگیری بهتر از درمان است. این نکات را رعایت کنید:
- پیج خود را Private کنید: اگر میخواهید فقط دوستان محتوا را ببینند
- کامنتها را فیلتر کنید: از بخش Settings > Privacy > Comments میتوانید کلمات توهینآمیز را بلاک کنید
- افراد مزاحم را بلاک کنید: حتی اگر قصد شکایت دارید، ابتدا اسکرینشات بگیرید، سپس بلاک کنید تا نتواند محتوای بیشتری منتشر کند
- از Tag شدن غیرمجاز جلوگیری کنید: Settings > Privacy > Tags > Manually Approve Tags
۷. سوالات متداول
آیا میتوان برای کامنت توهینآمیز شکایت کرد؟
بله، هر نوع محتوای توهینآمیز در هر بخشی از اینستاگرام (پست، استوری، کامنت، دایرکت) قابل پیگیری است. فقط باید مدرک داشته باشید.
اگر پیج متهم فیک باشد و هویت واقعی مشخص نشود چه؟
در این صورت، پلیس فتا از اینستاگرام درخواست اطلاعات IP و شماره تلفن ثبتشده را میکند. اگر فرد از VPN استفاده کرده باشد، شناسایی دشوار (اما نه غیرممکن) میشود. در موارد پیچیده، تیم فنی پلیس فتا میتواند با تکنیکهای دیجیتال فورنزیک هویت را ردیابی کند.
چقدر طول میکشد تا محتوا حذف شود؟
اگر از طریق گزارش به اینستاگرام: ۲۴ تا ۷۲ ساعت. اگر از طریق دستور قضایی: ۱ تا ۴ هفته (بسته به همکاری پلتفرم).
آیا میتوان هم شکایت کیفری و هم دادخواست حقوقی داد؟
بله، شما میتوانید همزمان شکایت کیفری (برای مجازات متهم) و دادخواست حقوقی (برای مطالبه خسارت مالی) داشته باشید.